W dużych inwestycjach, takich jak osiedla mieszkaniowe, biurowce, hotele, szpitale czy obiekty przemysłowe, instalacje sanitarne odpowiadają za znaczną część budżetu i za dużą część problemów na budowie. Kolizje przewodów wentylacyjnych z konstrukcją, brak miejsca na piony w szachtach, nieuwzględnione otwory w stropach czy zmiany wprowadzane w ostatniej chwili oznaczają przestoje, roboty dodatkowe i spory między uczestnikami procesu. Coraz więcej inwestorów i generalnych wykonawców ogranicza to ryzyko, zlecając projektowanie instalacji w technologii BIM.
Czym jest BIM w projektowaniu instalacji?
BIM, czyli modelowanie informacji o budynku, to sposób pracy, w którym projekt powstaje jako trójwymiarowy model z przypisanymi informacjami o każdym elemencie. Przewód wentylacyjny w modelu ma nie tylko kształt i położenie, ale też wymiary, materiał, przepływ, przynależność do systemu i parametry potrzebne do zestawień. To samo dotyczy rur, armatury, urządzeń w węźle cieplnym czy elementów instalacji tryskaczowej.
W przypadku instalacji sanitarnych model obejmuje zwykle:
- ogrzewanie i chłodzenie, w tym węzły cieplne, kotłownie i maszynownie chłodnicze,
- wentylację i klimatyzację wraz z centralami, kanałami i elementami nawiewnymi,
- instalacje wodociągowe i kanalizacyjne,
- instalacje przeciwpożarowe, takie jak hydranty i tryskacze,
- przyłącza mediów do budynku.
Rysunki 2D, przekroje i zestawienia nadal są potrzebne, ale powstają jako widoki tego samego modelu. Zmiana wprowadzona w jednym miejscu jest automatycznie widoczna na wszystkich rzutach i przekrojach, co ogranicza ryzyko niespójności w dokumentacji.
Koordynacja międzybranżowa i wykrywanie kolizji
Największą korzyścią z BIM przy dużej inwestycji jest koordynacja branż. Modele architektury, konstrukcji, instalacji sanitarnych i elektrycznych łączy się w model zbiorczy, w którym oprogramowanie wyszukuje kolizje, czyli miejsca, gdzie elementy różnych branż zajmują tę samą przestrzeń. Kanał wentylacyjny przechodzący przez belkę, rura kanalizacyjna kolidująca z korytem kablowym czy brak miejsca na izolację przewodów w stropie podwieszanym wychodzą na etapie projektu, a nie podczas montażu.
Rozwiązanie kolizji w modelu oznacza zwykle kilka godzin pracy projektantów. Ta sama kolizja wykryta na budowie może wymagać przeprojektowania fragmentu instalacji, zamówienia innych kształtek, przekucia stropu i przesunięcia harmonogramu kilku brygad. W obiektach o gęstej infrastrukturze technicznej, takich jak szpitale, laboratoria czy centra danych, różnica w kosztach bywa bardzo duża.
Modele poszczególnych branż wymienia się najczęściej w otwartym formacie IFC, który pozwala współpracować zespołom korzystającym z różnego oprogramowania. W projektowaniu instalacji powszechnie stosuje się Autodesk Revit, a do koordynacji i analizy kolizji narzędzia przeznaczone do pracy na modelach zbiorczych.
Co BIM daje inwestorowi i generalnemu wykonawcy?
Z perspektywy osoby odpowiedzialnej za budżet i harmonogram inwestycji korzyści z projektowania w BIM są bardzo praktyczne:
- mniej kolizji i robót dodatkowych na budowie, bo problemy rozwiązuje się w modelu,
- dokładniejsze przedmiary i zestawienia materiałów, generowane bezpośrednio z modelu, co ułatwia przygotowanie kosztorysów i ofert,
- lepsze planowanie przestrzeni technicznych, szachtów, przejść przez przegrody i stref pod stropami,
- łatwiejsza ocena wpływu zmian, na przykład zmiany układu lokali czy wymiany urządzeń na inne,
- czytelna wizualizacja instalacji dla inwestora, nadzoru i wykonawców, która przyspiesza uzgodnienia,
- model powykonawczy, który może służyć zarządcy budynku w eksploatacji i planowaniu serwisu.
Dla zamawiających publicznych znaczenie ma też to, że Prawo zamówień publicznych dopuszcza wymaganie od wykonawców stosowania narzędzi do elektronicznego modelowania danych budowlanych, co sprawia, że BIM coraz częściej pojawia się w specyfikacjach przetargowych.
Etapy dokumentacji a poziom szczegółowości modelu
Model instalacji rozwija się razem z projektem. Na etapie koncepcji określa się główne założenia: źródła ciepła i chłodu, lokalizację maszynowni, trasy głównych pionów i przewodów. W projekcie budowlanym, który od 2020 roku obejmuje projekt zagospodarowania działki lub terenu, projekt architektoniczno-budowlany i projekt techniczny, instalacje muszą zostać opisane w zakresie wymaganym przepisami. Najwyższy poziom szczegółowości osiąga projekt wykonawczy, na podstawie którego wykonawcy zamawiają materiały i prowadzą montaż.
Poziom szczegółowości modelu na poszczególnych etapach warto określić na początku współpracy. Robi się to zwykle w wymaganiach informacyjnych zamawiającego oraz w planie realizacji BIM, które ustalają, co ma być zamodelowane, z jaką dokładnością, w jakim formacie i jakie informacje mają być przypisane do elementów. Bez takich ustaleń łatwo o rozczarowanie, gdy okaże się, że model wygląda dobrze, ale nie zawiera danych potrzebnych do zestawień czy eksploatacji.
Jak przygotować się do współpracy z biurem projektowym?
Projektowanie instalacji w BIM wymaga od inwestora więcej decyzji na wcześniejszym etapie niż w klasycznym procesie. Przed zleceniem projektu warto ustalić:
- jakie branże będą projektowane w BIM i kto odpowiada za koordynację modelu zbiorczego,
- w jakim formacie i jak często zespoły wymieniają modele,
- jaki poziom szczegółowości jest wymagany na poszczególnych etapach,
- czy model ma zawierać konkretne urządzenia wybranych producentów, czy urządzenia typowe o określonych parametrach,
- czy po zakończeniu budowy powstaje model powykonawczy i kto go aktualizuje.
Dobrze, jeśli projektant instalacji zna nie tylko zasady projektowania, ale też rynek urządzeń. Model, w którym zastosowano urządzenia o realnych wymiarach i parametrach, ogranicza ryzyko, że na etapie zakupów okaże się, iż wybrany węzeł, pompa czy centrala nie mieszczą się w przewidzianym pomieszczeniu.
Projektant, który zna też urządzenia
Przy dużych inwestycjach przewagę daje współpraca z firmą, która łączy projektowanie z praktyczną wiedzą o dostępności i doborze urządzeń. Takie podejście reprezentuje warszawska firma MAG INSTAL, której zespół inżynierów projektuje instalacje grzewcze, chłodnicze, wentylacyjne i klimatyzacyjne, wodno-kanalizacyjne i przeciwpożarowe, a także węzły cieplne, kotłownie i przyłącza mediów. Firma ma na koncie ponad 1000 projektów, pracuje w technologii CAD oraz BIM 3D w środowisku Autodesk Revit, a jej projekty obejmują budynki biurowe, mieszkaniowe, przemysłowe i użyteczności publicznej. Ponieważ MAG INSTAL od ponad 20 lat zajmuje się również dostawami urządzeń i armatury dla ciepłownictwa i instalacji sanitarnych, projektanci mogą uwzględniać w modelu rozwiązania, które realnie da się kupić i zamontować w założonym terminie.
BIM to inwestycja w przewidywalność
Projektowanie instalacji sanitarnych w BIM wymaga więcej pracy na etapie projektu i jasnych ustaleń między uczestnikami procesu, ale ta praca zwraca się na budowie. Mniej kolizji, dokładniejsze zestawienia i łatwiejsza ocena zmian przekładają się na mniejsze ryzyko przekroczenia budżetu i harmonogramu. Przy dużych inwestycjach, gdzie każdy tydzień opóźnienia ma swoją cenę, przewidywalność procesu jest często cenniejsza niż oszczędności na samym projekcie.
