Jeszcze dekadę temu inspektorzy ZUS pukali do dziesiątek tysięcy losowo wybranych firm, a nieprawidłowości znajdowali w dwóch trzecich z nich. Dziś kontroli jest trzy razy mniej, za to niemal każda kończy się ustaleniami. Od stycznia do sierpnia 2026 r. Zakład przeprowadził 20 529 kontroli płatników składek i aż w 90,1 proc. z nich wykrył nieprawidłowości. Dane, które publikuje PAP, pokazują, że algorytmy typujące firmy do sprawdzenia działają coraz celniej.
Ponad 373 mln zł na kontach ustaleń
W 15 697 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości o wymiarze finansowym, a łączny wynik finansowy przekroczył 373 mln zł. Lwia część tej kwoty, 369,6 mln zł, dotyczy nieprawidłowego naliczania składek na ubezpieczenia społeczne. Statystyczna kontrola przynosi dziś ustalenia przekraczające 18 tys. zł, podczas gdy w 2017 r. było to około 6 tys. zł, trzykrotnie mniej.
Zmiana podejścia jest widoczna gołym okiem. W 2017 r. ZUS przeprowadził ponad 60,8 tys. kontroli, rok później blisko 59 tys., a skuteczność oscylowała wokół 65 proc. Obecnie Zakład odszedł od masowego sprawdzania na rzecz precyzyjnego typowania na podstawie danych z własnych systemów i modeli ryzyka. „Skuteczna analiza ryzyka pozwala ograniczać liczbę kontroli” przy jednoczesnym zwiększaniu ich skuteczności, podkreśla główny inspektor kontroli ZUS Szymon Kasprowski.
| Kontrole ZUS | 2017 r. | styczeń-sierpień 2026 r. |
|---|---|---|
| Liczba kontroli | ponad 60,8 tys. rocznie | 20 529 |
| Odsetek kontroli z nieprawidłowościami | 65 proc. | 90,1 proc. |
| Średni wynik finansowy kontroli | ok. 6 tys. zł | ponad 18 tys. zł |
Źródło: ZUS, dane za PAP
Transport, agencje pracy i ochrona pod lupą
Inspektorzy sprawdzają przede wszystkim zbieg tytułów do ubezpieczeń, zaniżanie podstaw wymiaru składek, rozliczanie osób pracujących na rzecz własnego pracodawcy oraz żonglowanie formami zatrudnienia w celu obniżenia obciążeń. Na celowniku są branże o dużej rotacji pracowników i wysokim udziale umów cywilnoprawnych. Ostatnio najwięcej nieprawidłowości ZUS znajduje w transporcie międzynarodowym, agencjach zatrudnienia i pośrednictwa pracy oraz usługach ochroniarskich. Rosnącym wyzwaniem jest rynek pracy platformowej, gdzie modele współpracy bywają wielopiętrowe.
Zakład uspokaja zarazem, że większość wykrywanych uchybień to nie celowe oszustwa, lecz błędy przy zgłaszaniu do ubezpieczeń i ustalaniu podstaw wymiaru składek. Chodzi o spóźnione zgłoszenia, pomyłki rachunkowe i braki w dokumentacji, które można szybko naprawić korektą dokumentów i uregulowaniem należności.
Zobacz również:
FINANSE · 07.10.2026Polacy wpłacili na lokaty o 12 mld zł mniej. Banki i tak tną stawkiDla firm wniosek jest prosty: typowanie nie jest losowe
Przedsiębiorca, do którego dziś zgłasza się inspektor ZUS, powinien założyć, że wizyta nie jest przypadkowa. Skoro 9 na 10 kontroli kończy się ustaleniami, algorytm najpewniej wychwycił w danych firmy konkretne anomalie, od nagłych zmian podstaw składek po nietypowe konfiguracje umów. Najtańszą polisą pozostaje samodzielny przegląd rozliczeń, zwłaszcza w firmach łączących etaty ze zleceniami i samozatrudnieniem.
Chcesz częściej widzieć treści BNBN w Google?Dodaj nas do ulubionych źródeł
Rekordowa skuteczność kontroli wpisuje się też w szerszy trend cyfryzacji danin publicznych. Ten sam kierunek widać w administracji skarbowej, która typuje podatników na podstawie JPK, a od przyszłego roku zyska pełny wgląd w faktury dzięki systemowi KSeF. Dla uczciwych firm to dobra wiadomość, bo maleje ryzyko uciążliwej kontroli bez powodu. Dla kombinujących margines bezpieczeństwa kurczy się z każdym kwartałem.
Ile może trwać kontrola i co zrobić po jej zakończeniu
Warto pamiętać, że czas kontroli u przedsiębiorcy ograniczają przepisy Prawa przedsiębiorców. W jednym roku kalendarzowym wszystkie kontrole organu u mikroprzedsiębiorcy nie mogą przekroczyć łącznie 12 dni roboczych, u małej firmy 18 dni, u średniej 24 dni, a u pozostałych przedsiębiorców 48 dni roboczych. Inspektor ZUS ma obowiązek doręczyć zawiadomienie o zamiarze wszczęcia kontroli, a czynności co do zasady zaczynają się nie wcześniej niż po 7 dniach od doręczenia.
Po zakończeniu czynności przedsiębiorca otrzymuje protokół kontroli, do którego może złożyć pisemne zastrzeżenia w ciągu 14 dni. Jeśli ustalenia się potwierdzą, kolejnym krokiem jest korekta dokumentów rozliczeniowych i dopłata zaległych składek z odsetkami. Spór z Zakładem nie kończy się przy tym na protokole, bo od decyzji wymiarowej przysługuje odwołanie do sądu okręgowego, składane za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia. W praktyce jednak większość spraw kończy się na etapie korekt, zwłaszcza gdy nieprawidłowości wynikały ze zwykłych błędów w dokumentacji, a nie z celowego zaniżania podstaw.